Πηγή: το βιβλίο «’Ετρου Ενάτθε» (Έτσι έγινε), του Δημήτρη Γ. Χούπη – τηλ. 210 9510169, σε έκδοση του συλλόγου των απανταχού Καστανιτσιωτών, στην Αθήνα, το 1990.
Το βιβλίο περιέχει ένα ιστορικό διήγημα που περιγράφει (στην Τσακώνικη διάλεκτο Καστάνιτσας – Σίταινας, με μετάφραση) την εισβολή των στρατευμάτων του Ιμπραήμ, στην Καστάνιτσα, ένα από τα ιστορικά Τσακωνοχώρια του Πάρνωνα, στην Κυνουρία, στα νοτιοανατολικά σύνορα Αρκαδίας και Λακωνίας. Το βιβλίο συμπληρώνεται με παραλειπόμενα (ιστορικά στοιχεία, πληροφορίες κ.ά.) για την περιοχή της Τσακωνιάς.
Σημείωση: τα αποσπάσματα που είναι γραμμένα στα Τσακώνικα, εδώ παρατίθενται – αναγκαστικά – χωρίς τα ειδικά τονικά σύμβολα που δηλώνουν τη φωνητική ιδιαιτερότητα στην προφορά γραμμάτων, συλλαβών κ.λ.π.
«……………….
Α Γαστένιτσα εν ' ορούμενα τθα χαρκία από του χίλιε διακόσιε ενεννήντα τσία. Από τοι χρόνου έντεγοι επεράκανε απ ‘οπά μιλιούνια οχτροί, τα’ οι πη οι ατσχύτερζοι ήκγιαϊ οι Φραντσέζοι τσ' οι Τούρτσοι. Οι σίνου του Μαλεβού με τα ατσχιά ρουμάνια, τοι πεύκου, τσαι τοιρ ελάτου, αμμή τόαι οι ατσχιέ σπηλίε τσαι οι μουκάλε, εκρζυούβανε ανά τοιρ αιώνου μιλιούνια Ρωμιού, τσαι σε σούκανε απ' τοι χέρε τοιρ οχτρού. Τσαι τα πάσια μοναστήρζια του Μαλεβού αργούτερα, ενάτθανε οι τσέλε ταρ αγάπη για τσι κατατρεγμένου Ρωμιού. Οι Γαστενιώτοι είνι αθροίποι εργατιτσοί, φιλότσενοι, είν 'αγαπούντε τα χώρα σου, είνι μιλούντε τα τσαχώνικο γρούσσα, ακόμη τσαι σάμερε, τσ είνιχορέγκουντε το τσαχώνικο χορέ. Όπουρ ούλοι οι Τσαχώνοι εμποίκανε ατσχιοί αγώνε τσαι θυσίε για τα λευτερζία, τσαι ν' επλερούκανε με πάσιου αίμα.
Η Καστάνιτσα φαίνεται στα χαρτιά από τα χίλια διακόσια εννενήντα τρία. Από τα χρόνια αυτά περάσανε από εκεί, χιλιάδες εχθροί, και οι μεγαλύτεροι ήταν οι Φράγκοι, και οι Τούρκοι. Τα βουνά του Μαλεβού με τα μεγάλα δάση των πεύκων, και των έλατων, αλλά και οι μεγάλες σπηλιές και οι ρεματιές, έκρυψαν ανά τους αιώνες χιλιάδες Ρωμιούς, και τους έσωσαν από τα χέρια των εχθρών. Και τα πολλά μοναστήρια του Μαλεβού αργότερα έγιναν τα σπίτια της αγάπης για τους κατατρεγμένους Ρωμιούς. Οι Καστανιτσιώτες είναι άνθρωποι εργατικοί, φιλόξενοι, αγαπάνε το χωριό τους, μιλάνε τη τσακώνικη γλώσσα ακόμη και σήμερα, και χορεύουνε το Τσακώνικο χορό. Όπως όλοι οι Τσάκωνες, έκαναν μεγάλους αγώνες και θυσίες για τη λευτεριά, και την πλήρωσαν με πολύ αίμα.
……………..
«Να φύτσουμε απ ' τα χώρα τσαι να κρζυουφτούμε τθι σπηλίε τθο Πάτσιωπο, τσαι τα Μελιτσού. Οπά θα εμ' έχουντε σιγουρζία». Επέτσε ο Δήμο ο Μάσταλε. «Όχι Δήμο. Δε θα φύτσουμε. Τσι θα νατθούνε οι γέρου, οι αρρώστου, οι τσέλε νάμου τσαι τα νοικοτσουρζία; Θα σι καταστρέψει ούλα ο Μπραΐμη τα’ άμα ζήμε θα πενάμε απ' το κρύε τσαι ταν πείνα άμα μόλει το χειμωνικό». Επέτσε ο Χατζηρούνη.
Να φύγουμε απ' το χωριό και να κρυφτούμε στις σπηλιές στον Πάτσιωπο και τη Μελιτσού. Εκεί θα έχουμε σιγουριά. Είπε ο Δήμος ο Μάσταλος. Όχι Δήμο. Δε θα φύγουμε. Τι θα γίνουν οι γέροι, οι άρρωστοι, τα σπίτια μας και τα νοικοκυριά; Θα τα καταστρέψει όλά ο Μπραΐμης και άμα ζήσουμε θα πεθαίνουμε από το κρύο και την πείνα άμα έρθει ο χειμώνας.Είπε ο Χατζηρούνης.
………………
Το δείλι εκάνε άλλε παλικάρζι απ' τον Πλάτανε. Όπουρ επέτσε εμετσήκανε τοι κουβανομούτσουνου. Ήγκιαϊ 282 τσ' είκι παρζίντε για τον Πλάτανε. Οι Πλατανίτοι ούλοι, άγκανε τι φαμελίε σου τσ' εκρζυούφταϊ τθαν ατσχιά σπηλία πέρε απ' τα χώρα.
Το δείλι ήρθε άλλο παλικάρι από τον Πλάτανο. Όπως είπε μετρήσανε τους μαυρομουτσουνους. Ήτανε 282 και ερχόντουσαν κατά τον Πλάτανο. Οι Πλατανίτες όλοι πήρανε τις οικογένειες τους και κρυφτήκανε στη μεγάλη σπηλιά πέρα από το χωριό.
………………..
Έτρου ενάτθε. Ο Μπραΐμη εμπάτσε τ' απόγιομα τθα Σίκινα. Οι Σικινιώτοι ούλοι είκ 'έχουντε φυτοί τσ' είκ' έχουντε κρζυουφτεί τθοι γυούρε σπηλίε. Δεν εδούκανε γκαμία σημασία τθα χώρα. Μόνε τον άγιε τα’ Αγιάννη το Θεολόγου εθελήκανε να δάνε. Όπουρ είνι λαλούντε οι Σικινιώτοι ακόμη τσαι σάμερε, τθον Αγιάννη ενάτθε θάμα. Άμα εμπάκανε τας τον Άγιε οι Μπραΐμηδε ενοιάτθε ατσχιά βοή τσαι οι Μπραΐμηδε φοζατοί εφύγκαϊ τόιέχουντα.
Έτσι έγινε. Ο Μπραΐμης μπήκε τ' απόγευμα στη Σίταινα. Οι Σιταινιώτες όλοι είχανε φύγει και είχανε κρυφτεί στις γύρω σπηλιές. Δε δώσανε καμιά σημασία στο χωριό. Μόνο την εκκλησία του Αγιάννη του Θεολόγου θελήσανε να κάψουνε. Όπως λένε οι Σιταινιώτες ακόμη και σήμερα στον Αγιάννη έγινε θαύμα. Όταν μπήκανε μέσα στην εκκλησία οι Μπραϊμηδες ακούστηκε μεγάλη βοή και οι Μπραΐμηδες φοβισμένοι φύγανε τρέχοντας.
……………………»
Χρήστος Δ. Τσατσαρώνης
Εξάρχεια, Αθήνα