Σημείωση: η δημοσίευση γίνεται παρ' όλο που πρόκειται για άρθρο και όχι λογοτεχνικό κείμενο, όμως το ιδιαίτερο και καλαίσθητο ύφος του κάνει, νομίζω, την παρέκβαση θεμιτή.
Το άρθρο προέρχεται από αφιέρωμα της δεκαετίας του 60 στη ΛΑΚΩΝΙΑ από την περιοδική έκδοση "ΗΩΣ" όπως επανεκδόθηκε το 1998 από τις εκδόσεις "Παπαδήμα", Ιπποκράτους 8, 10679 Αθήνα, τηλ. 210 3627318
«………
Η δυτική Μάνη, που βρίσκεται στα ανατολικά παράλια του Μεσσηνιακού Κόλπου, είναι γνωστή για την ιστορία της, τα ήθη, τα έθιμα της και για την άγονη γη της. Τα προϊόντα της είναι... πέτρες, και, όπου υπάρχει λίγο χώμα εληές ή φραγκοσυκιές... Πέτρες παντού. . . Πέτρες όσο βλέπει το μάτι σου. Απόκρημνες πλαγιές ως τη θάλασσα όλο πέτρα...
Τις πέτρες ο Μανιάτης τις βλέπει σαν κατάρα θεού, που διάλεξε αυτόν τον τόπο για να ρίξη τ' άποκοσκινίδια του, που δεν αφίνουν ίχνος νερού να βγη στην επιφάνεια, παρά το καταπίνουν για να τα χύσουν στη θάλασσα. Κι' όμως σ' αυτές τις πέτρες οφείλονται τα πολλά σπήλαια της Μάνης και τρία απ' αυτά, ένα ιστορικό, ένα προϊστορικό κι' ένα με υπόγειο ποταμό, πρόκειται να μετατρέψουν την άγονη αυτή γωνιά της Ελλάδος σε πρώτου μεγέθους τουριστικό και πνευματικό κέντρο: Τα σπήλαια αυτά είναι το «Καταφύγγι», όπως τοπικά ονομάζονται τα καταφύγια, ή «Αλεπότρυπα», πού πήρε τ' όνομα απ' την αλεπού πού κρύφτηκε μέσα καταδιωκόμενη από κυνηγετικό σκυλί και ή «Βλυχάδα», όπως λένε στή Μάνη τις πηγές με το υφάλμυρο νερό.
1. ΤΟ ΚΑΤΑΦΥΓΓΙ
Τεράστιο κοίλωμα με δύο ορόφους: αποτελείται από μεγάλο θάλαμο με όψι κάστρου (όπου κατέφευγαν οι κάτοικοι των γύρω χωριών να προφυλαχθούνε από επιδρομές), στενούς διαδρόμους και άλλους θαλάμους με εξαιρετική ακουστική, ιδίως στη «Σάλα της Αποθεώσεως», και ωραιότατο διάκοσμο με διαφόρων ειδών και μεγεθών σταλαχτίτες και σταλαγμίτες. Κατά την εξερεύνηση του ευρέθησαν πολλά ανθρώπινα οστά σκορπισμένα ακόμη μέχρι σήμερα σώζεται στο δάπεδο αποτυπωμένο πέλμα ανθρώπου.
2. Η ΑΛΕΠΟΤΡΥΠΑ
Τεράστιες αίθουσες άλληλοδιαδεχόμενες ή μία την άλλη, στολισμένες με σταλαχτιτικό διάκοσμο. Κατά την εξερεύνηση του ευρέθησαν οστά και κρανία ανθρώπινα με χαμαιμετωπίαν Δυναρικής φυλής, δόντια και κέρατα αγριόχοιρου, ελάφου, βοός, αιγός, άρκτου, ψαριών και πουλιών επίσης εργαλεία λίθινα χονδροειδή και χάλκινα καθώς και δύο απεριποίητες μικρές σφαίρες από σίδερο. Ευρέθησαν ακόμη πολλά θραύσματα από πήλινα αγγεία (με γραμμικές ή ανάγλυφες διακοσμήσεις), πλάκες λίθινες στρογγυλές και ελλειψοειδείς, ελάχιστα ακέραια αγγεία, ένα ζεύγος ποδιών από μικρό πήλινο άγαλμα και δύο αγαλματάκια ακέφαλα από λευκό μάρμαρο. Δεν έλειψαν και κοσμήματα από όστρακο, βραχιόλια από ασήμι, σκουλαρίκια και χάντρες. 117 τεμάχια κατετέθησαν ήδη στο αρχαιολογικό Μουσείο Σπάρτης. Τα εργαλεία και γενικά τα ευρήματα αυτά εθεωρήθησαν από τους ειδικούς ως ο συνδετικός κρίκος στο χάσμα πού υπήρχεν έως τώρα μεταξύ Ευρώπης και Ασίας γιατί τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ασία είχαν βρεθή παρόμοια, πού προκαλούσαν τη δίκαιη απορία των ειδικών λόγω της μεγάλης αποστάσεως πού εχώριζε τις δύο Ηπείρους. Τώρα έρχονται τα ευρήματα Μάνης να τις συνδέσουν. Τα ευρήματα φυλάσσονται προς το παρόν εις το νεόδμητο Κοινοτικό Κατάστημα Πύργου Διρού, μέχρις ότου ανεγερθή το Σπηλαιολογικόν Ινστιτούτον -Μουσείον πού θα κτισθή σε χώρο δωρηθέντα από τον Πύργιον Μιχ. Γιαννουκάκον εις μνήμην του πρώτου μελετητού της περιοχής Ιωάννου Πετροχείλου.
3 ΒΛΥΧΑΔΑ
Υπόγειος ποταμός εν ενεργεία διασχίζει το σπήλαιον της Βλυχάδας, και τα νερά του αναβλύζουν 25 μέτρα μακρυά από την παλαιά του είσοδο μέσα ατή θάλασσα για να φθάση ο εξερευνητής στην αρχή της λίμνης, έπρεπε να διανύση 85 μ. έρποντας από την παλαιά είσοδο ύψους 0,30 και πλάτους 0,50. Σήμερα ο επισκέπτης ειμπορεί να μπη άνετα από τεχνητά διανοιγείσαν είσοδον μήκους δέκα μέτρων και έχει στη διάθεση του 2500 μ. λιμναίας οδού εις δύο παράλληλους πλοκάμους.
Ή εξερεύνηση συνεχίζεται με τον σκοπό να βρεθή πόσιμο νερό, απ' το οποίον στερείται ή περιοχή. Αν ανακαλυφθή και ελαχίστου ύψους καταρράκτης θα μπόρεση να χρησιμοποιηθή, οπότε πρέπει να θεωρείται βεβαία ή ύδρευση του τόπου. Όμως ή εξερεύνηση δεν ειμπορεί να γίνη με γοργό ρυθμό γιατί παρουσιάζονται πολλά εμπόδια: Όγκόλιθοι πεσμένοι, σταλαγμίτες στο νερά, τμήματα ξηρά, δημιουργούν καθυστέρηση στην προσπέλαση. Έπειτα στενά ή χαμηλά περάσματα, αναγκάζουν τον ερευνητή να ξεφουσκώση τη βάρκα του, να την ξαναφουσκώση, αν εν τω μεταξύ δεν σχισθή έπειτα υπόκειται συχνά σε κίνδυνο να τραύματισθή και πολλές φορές να βρεθή στα σκοτάδια, από σβύσιμο της λάμπας. Τώρα έχει τοποθετηθή με μεγάλη βέβαια δυσκολία, λόγω του μεγέθους της, σιδερένια σκάλα, και ο επισκέπτης, κατεβαίνοντας, θα βρη στην τσιμεντόστρωτη αποβάθρα να τον περιμένουν πολυτελείς παριζιάνικες βάρκες, χωρητικότητας 12 ατόμων, ώστε να ειμπορεί να διασχίζη με κάθε άνεση τις στοές και τις μεγάλες λίμνες, πού είναι ονειρωδώς στολισμένες με πολύχρωμους σταλακτίτες, σταλαγμίτες πολύμορφους και κολόνες κάθε λογής.
Σταλαχτίτες κατάλευκοι, παραπετασματοειδείς, ροζ χνουδωτοί ή κατακόκκινοι, γκρίζες ή κατάλευκες κολόνες και αλαβάστρινα αραβουργήματα στους τοίχους και τις οροφές είναι ένα μικρό δείγμα του διακόσμου που συναντούμε στα «Ανάκτορα του Ποσειδώνος», στο «Μεγάλο Ωκεανό», στο «Άντρο του Δράκοντος», στην «Κόκκινη Σάλα», στη «Θάλασσα των Ναυαγίων», στο «Παρεκκλήσι», στα «Λευκά και Ροζ διαμερίσματα», στην «Καθεδράλλη», στο «Κιόσκι», στο «Διάδρομο των θαυμάτων», στη «Λίμνη των Ωκεανίδων» κλπ. κλπ.
Αναφέραμε σταλαγμίτες και κολόνες μέσα στο νερό. Θα διερωτάται κανείς πώς είναι δυνατόν να σχηματισθούν κολόνες μέσα στο νερό, αφού ή σταγόνα πού θα σχηματίση τον σταλαγμίτη, πέφτοντας θα παρασυρθή από το νερό. Και όμως το νερό τους έφτιαξε αλλά πώς;.. Πριν από χιλιάδες χρόνια το νερό εδούλεψε ασταμάτητα για να διάνοιξη το κοίλωμα αυτό του υπόγειου ποταμού, πού συνήθως συναντάται στα ασβεστολιθικά πετρώματα. Έτσι βρήκε διέξοδο στη θάλασσα. Αυτό όμως δεν θα πη ότι σταμάτησε και ή διαβρωτική του ενέργεια, κάποια μέρα βρήκε διέξοδο προς άλλη κατεύθυνση και άδειασε η πρώτη κοίτη. Τότε με την πάροδο του χρόνου ή φύση δούλεψε υπομονετικά κι' εσχημάτισε με τις σταγόνες τις τεράστιες αυτές κολόνες και τους σταλαγμίτες στο ξηρό πια δάπεδο της.
Η καταβύθιση όμως σε πολλά μέρη ακτών της Νότιας Πελοποννήσου στη θάλασσα, σε βάθος κάπου εξ μέτρων — που την πιστοποιούν κτίσματα στο βυθό της — ξανάφερε στην παληά του ροή το νερό, μέσα στα σπήλαιο, εκεί πού είχαν στο μεταξύ ριζώσει οι κολόνες. Έτσι έχουμε σ' αυτό το σπήλαιο το μοναδικό φαινόμενο να φυτρώνουν μέσ' απ' το νερό σταλαγμίτες και κολόνες — και γι' αυτά θεωρείται το ωραιότερο από τα υπάρχοντα γνωστά μέχρι σήμερα λιμναία - και να μπορεί ανάμεσα απ' αυτές τις κιονοστοιχίες να πλέη με τη βάρκα του ο επισκέπτης.
Ο καλλιτεχνικός φωτισμός, πού θ’ αντικαταστήση τον τοποθετηθέντα πρόχειρο, θα πρόσθεση πολλά στην ομορφιά του. Η ταινία μικρού μήκους πού προβλήθηκε στην Αυστρία κατά το 3ο Διεθνές Σπηλαιολογικό Συνέδριο του 1961, και πήρε το Α' βραβείο στην Έκθεση Θεσσαλονίκης, έγινε αφορμή να συγκληθή στην Ελλάδα για τον εφετεινό Σεπτέμβριο Διεθνής Σπηλαιολογική Σύνοδος, στο πρόγραμμα της οποίας περιλαμβάνεται και επίσκεψη των σπηλαίων Μάνης.
Η εξερεύνηση, χαρτογράφηση, γεωλογική - υδρολογική μελέτη, και ή μελέτη για την τουριστική διευθέτηση, έγινε από το ζεύγος Ι. και Άννας Πετροχείλου με ατομική πρωτοβουλία και δαπάνες κατά τα έτη 1949 - 1960, οπότε επήλθε ο θάνατος του πρώτου. Την προσπάθεια τους εβοήθησαν ευγενικά αρκετοί κάτοικοι του χωρίου Πύργος Διρρού. Οι περιγραφές που εδημοσιεύθησαν από τον εκλιπόντα επιστήμονα για τη μεγάλη τουριστική αξία των σπηλαίων, συνετέλεσαν να διατεθή από τους αρμοδίους Υπουργούς κονδύλιον 1.500.000 δραχμών. Το 1962 ενεκρίθησαν άλλες 400.000 δρ. για την ολοκλήρωση των έργων τουριστικής διευθετήσεως του εσωτερικού και 200.000 δρ. για την εκπόνηση μελέτης του Σπηλαιολογικού Ινστιτούτου. Την επίβλεψη των έργων, πού άρχισε τα 1961, ανέλαβαν από σπηλαιοκαλλιτεχνικής μεν πλευράς ή γράφουσα, από τεχνικής δε μηχανικοί της ΤΓΔΚ Λακωνίας. Μέχρι σήμερα εξετελέσθησαν: η τουριστική διευθέτηση του εσωτερικού και των δύο σπηλαίων «Αλεπότρυπα» και «Βλυχάδα». Στο πρώτο έγιναν εκτός από την εκκένωση από φερτά υλικά του πρώτου θαλάμου, αναπαυτικοί τσιμεντόστρωτοι διάδρομοι μήκους 500 μέτρων και ετοποθετήθησαν, όπου ήτο ανάγκη, σκάλες, λαξευτές, τσιμεντένιες ή σιδερένιες. Αξίζει να σημειωθή ή δυσκολία της τοποθετήσεως της σιδερένιας μεγάλης σκάλας κατεβαίνοντας από το «Βασιλικό εξώστη» στη «Μεγάλη Σάλα» απ' όπου ή θέα είναι θαυμάσια λόγω του μεγέθους και του παράξενου στολισμού της «Σάλας». Σ' αυτήν θα συνάντηση ο επισκέπτης το «Μεγάλο Αρμόνιο» και εμπρός του την «Παρθένο με το θείον βρέφος» τους «Κάκτους» με τον «Αετό» και τους «Τρεις Μάγους», την προτομή του «Ντε Γκώλ» και τη «Σπασμένη Τριήρη». Στη «Βλυχάδα» επετεύχθη η διάνοιξις νέας εισόδου με τεχνητή σήραγγα, σκάλες τσιμεντένιες και πλατεία με αποβάθρες ως και διάνοιξη, διεύρυνση, εκβάθυνση και ύψωση οροφών λιμναίων ή ξηρών διαδρόμων μήκους 2.500 μέτρων. Επραγματοποιήθη επίσης επιτυχής διάνοιξη εις το προβλεφθέν σημείον μιας τεχνητής σήραγγας, σε απόσταση 1.000 μέτρων από την είσοδο, για να ενωθούν οι δύο πλόκαμοι, ώστε η λιμναία τουριστική διαδρομή να διαγραφή τώρα κύκλον το επίτευγμα θεωρείται υπολογίσιμο κατόρθωμα, αν λάβη κανείς υπ' όψη του τις δυσκολίες και τα μέσα πού χρησιμοποιήθηκαν για τη χαρτογράφηση των
Για την εύκολη προσπέλαση των σπηλαίων οι κάτοικοι του Πύργου Διρού πρόθυμα προσέφεραν το μόνο πολύτιμο είδος που διαθέτουν: την ελιά. Κόπηκαν αρκετές εκατοντάδες ελαιόδενδρα, για να ανοιχθή δρόμος αμαξιτός μήκους 4 χ.μ. και πλάτους 8 μ. προς τα σπήλαια. Έξω απ' αυτόν ανοίχθησαν πλατείες και τοποθετήθηκε σε επί τούτου κατασκευασθέντα οικίσκον ηλεκτρογεννήτρια προσφερθείσα από τον Ε.Ο.Τ. για τον φωτισμό των.
Ακόμη επραγματοποιήθηκε η διαπλάτυνση καθ' όλο σχεδόν το μήκος της οδού Σπάρτης - Αρεοπόλεως για την άνετη κυκλοφορία των πολυπληθών οχημάτων και ανηγέρθη στο χωρίον Πύργος Τουριστικόν περίπτερον και πολύ σύντομα θα τεθή στην διάθεση του κοινού. Το ενδιαφέρον του Νομάρχου Λακωνίας για τα σπήλαια Μάνης υπήρξεν αμέριστον, ανεγνωρίσθη δε από την Ελλ. Σπηλαιολογικήν Εταιρίαν που τον ανεκήρυξεν επίτιμον μέλος της. Μόλις ολοκληρωθή η τουριστική αξιοποίηση των δυο σπηλαίων θα είναι δυνατόν να οργανώνονται Φεστιβάλ στην περιοχή τους είτε από τα εκδρομικά Σωματεία, είτε από τα πάμπολλα Λακωνικά Σωματεία που τόσο ενδιαφέρονται για την πρόοδο του τόπου των. Η λίμνη της «Αλεπότρυπας» π.χ. στη «Μεγάλη Σάλα» της προσφέρεται για την εκτέλεση μπαλέτων σε παλκοσένικο τοποθετημένο στην επιφάνεια των νερών. Ο κατάλληλος φωτισμός θα το καθιστά αόρατον. Έτσι οι καλλιτέχναι θα φαίνονται αναδυόμενοι. Η εγκατάσταση των θεατών θα γίνη στο προ αυτής τεράστιο επικλινές έδαφος σε τοποθετημένα επί τούτου έδρανα, απ' όπου η θέα προς την λίμνη είναι ασύλληπτη. Η θαυμάσια ακουστική της θα συμπλήρωση το θέαμα. Στη «Βλυχάδα» επίσης ειμπορεί να οργανωθούν «Βενετσάνικες Νύχτες». Περιβάλον και βάρκες στολισμένες με πολύχρωμα φαναράκια, λεμβούχοι με ανάλογη περιβολή και στο μέσον της πομπής η βάρκα με τραγουδιστάς, θα προκαλέσουν εξαιρετική εντύπωση. Στο «Καταφύγγι» τέλος, στη «Σάλα της Αποθεώσεως» λόγω της θαυμασίας ακουστικής της θα ειμπορεί να δίδωνται συναυλίες με έργα ανάλογα προς το περιβάλλον.
Οσαδήποτε χρήματα κι αν δαπανηθούν για έργα τουριστικής αξιοποιήσεως θα είναι ελάχιστα απέναντι των όσων θα εισρεύσουν.
Η Ελλάς, που θεωρείται κατ' εξοχήν καρστική χώρα, υπολογίζεται ότι πολύ σύντομα θα γίνη διεθνές σπηλαιολογικό κέντρο.
…...».
Χρήστος Δ. Τσατσαρώνης
Εξάρχεια, Αθήνα