Σπήλαιο Κρυονερίδας Βαφέ Αποκορώνου, Χανιά Κρήτη

Η Εμμανουέλα, φίλη παλιά και συμμαθήτρια από το σχολείο, αποφάσισε να κάνει το γάμο της στο χωριό του πατέρα της. Στο Βαφέ Αποκορώνου, στα Χανιά, στην Κρήτη.

Φίλοι, από διάφορα μέρη της Ελλάδας, αρχίσαμε να φτάνουμε στο χωριό την παραμονή. Αμέσως πρόσεξα τις εγχάραγκτες ξύλινες πινακίδες: «Προς σπήλαιο Κρυονερίδας». Κι άρχισα να ρωτάω. Οι πρώτες πληροφορίες, όπως πάντα, όχι και τόσο ακριβείς:
- «Ε, δεν είναι και πολύ μακριά. Αλλά πρέπει να περπατήσεις μέσα στο φαράγγι.»
- «Δεν είναι και μεγάλο.»
- «Μεγάλο είναι, μεγάλο.»
- «Είναι πολύ στενό. Για να μπεις πρέπει να σέρνεσαι.»
- «Να πας! Είναι πολύ ωραία. Εγώ έχω πάει. Αλλά δε μπήκα, γιατί φοβόμουνα!»
- «Η Εμμανουέλα είχε συρθεί και είχε μπει μέσα. Νομίζω.»



Κι όσο για προθυμία, για συνοδεία σε επίσκεψη…. άλλο πράγμα:rn rn- «Σιγά μην ήρθα στην Κρήτη για να χωθώ στα σπήλαια.»rn- «Εγώ αποκλείεται, έχω τρελλή κλειστοφοβία.»rn- «Κι εγώ. Κι εγώ κλειστοφοβία.»rnΚαι ο πιο φιλότιμος….:rn- «Άντε, θα πάμε μαζί….αλλά… δεν πάμε για κανά καφέ στο χωριό καλύτερα;»

Ο χρόνος λιγοστός. Προγαμήλιο γλέντι. Εκδρομή με τους φίλους στα Σφακιά. Γάμος. Μόνη δυνατότητα, το πρωί μετά το γάμο και πριν την αναχώρηση.rnΣτο γάμο το ξημερώσαμε. Με λιγοστό ύπνο λοιπόν και βαρύ κεφάλι από τα «σχετικά», άψογα εξοπλισμένος με ένα μικρό φακό LED ποδηλάτου (!), ξεκινάω. rnΉδη ψηλά στον ουρανό, ο αμείλικτος Ελληνικός καλοκαιριάτικος ήλιος, καταλύει τα πάντα. Ευτυχώς φτάνω στην είσοδο του φαραγγιού και η κατάσταση βελτιώνεται. Πιο στενός τόπος. Σκιά. Βλάστηση παντού. Μονοπάτι και ξεροποταμιά. Έντομα πολλά βουίζουν. Και δεκάδες κατσίκια δεξιά – αριστερά, κοιτάζουν περίεργα. Ε, δεν ήταν και μακριά τελικά. Να η είσοδος, αριστερά και πάνω από το μονοπάτι. Μαρμάρινη επιγραφή στον τοίχο, και από κάτω ασβεστωμένο κτίσμα με γυάλινη προθήκη. Μέσα κρανία ανθρώπινα.rn(Επί Τουρκοκρατίας, 130 κάτοικοι του χωριού –άντρες, γυναίκες και παιδιά- κατέφυγαν εκεί καταδιωκώμενοι, οι εισβολείς έβαλαν φωτιά στην είσοδο και τους έπνιξαν. Πόσες φορές! Σε πόσα σπήλαια της Ελλάδας! / Βλ. και http://www.fhs.gr/gr/forum/viewtopic.php?t=870).



Η είσοδος χαμηλή, ανάβω το φακό, σκύβω, μπαίνω. Όντως είναι χαμηλό το σπήλαιο. Μπουσουλάω κι αρχίζω να σέρνομαι. Ευθεία και δεξιά, στένωμα χαμηλά και τοίχος. Αριστερά, κάτω όμως, φαίνεται να υπάρχει συνέχεια. Σέρνομαι προς τα κάτω. Πράγματι. Χαμηλοτάβανη αίθουσα. Αριστερά τερματίζει… μάλλον! Δεξιά συνεχίζει. Σωρός με ανθρώπινα οστά. Πρόχειρα προστατευμένος με σιδερένιες, σκουριασμένες ράβδους, στηριγμένες στα τοιχώματα. Προχωρώ λίγο. Λόγω της πολύ χαμηλής εισόδου, το φως δεν εισχωρεί και το σκοτάδι χωρίς το φακό, είναι τέλειο. Συνεχίζω διστακτικά. Είμαι και μόνος (όπως δεν πρέπει ποτέ να μπαίνει κανείς σε σπήλαιο) και χωρίς κράνος (όπως – επίσης – δεν πρέπει να μπαίνει ποτέ κανείς σε σπήλαιο και μάλιστα τόσο χαμηλό). Πιο πέρα ένα βαθύ γκουρ με πεντακάθαρο νερό. Κοιτάζω διάφορες ενδείξεις διακλαδώσεων. Πιθανολογώ ότι δεν έχουν συνέχεια. Ποτέ δεν ξέρεις βέβαια, αν δεν ελέγξεις. Αποφασίζω να βγω. Την άλλη φορά, με παρέα και τον εξοπλισμό λοιπόν. Ανηφορίζω έρποντας τον επικλινή τοίχο, προσέχοντας μη χτυπήσει το κεφάλι μου στην οροφή. Και βγαίνω.



Κατηφορίζω το φαράγγι προς το χωριό. Με λασπωμένα ρούχα. Μερικές γρατζουνιές και γδαρσίματα. Και μύες ταλαιπωρημένους από την κίνηση στο στενό χώρο. Αλλά και ένα πλατύ χαμόγελο στο πρόσωπο που σχεδόν το ένοιωθα. Χαιρόμουν που δεν ανέβαλα την επίσκεψη μου γιατί ήμουν κουρασμένος, γιατί δεν υπήρχε χρόνος, δεν υπήρχε παρέα….. για «μια άλλη φορά».rnΑλλά πιο πολύ χαιρόμουν γιατί βρέθηκα πάλι εκεί….. «μέσα». Για τα αισθήματα που αμέσως ένοιωσα: ανακούφισης (από τη φρικτή ζέστη – είχε τουλάχιστον 15/20 βαθμούς διαφορά στο σπήλαιο), αλλά και θαλπωρής, οικειότητας, γαλήνης. Για τις αισθήσεις όλες που ερεθίστηκαν: το σκοτάδι και τα παιχνίδια του φακού, η δροσιά (που λέγαμε) στο δέρμα, ο κρύος υγρός βράχος και η λάσπη, οι γνώριμοι ήχοι – η απουσία ήχων, η ησυχία του σπηλαίου αλλά και ο ήχος της σταγόνας που πέφτει, η μυρωδιά (η φίλη Αμίκα από το σύλλογο μου έλεγε πως άμα είχε καιρό να «κάνει σπηλιά», άνοιγε το σακκίδιο με τη φόρμα και μύριζε το ύφασμα για να θυμηθεί την αίσθηση). Α, ναι… σίγουρα ήμουν καλά εκεί μέσα.rnΚι ύστερα πάλι σκέφθηκα: μα τί μπορεί να μας ελκύει, τι μπορεί να μας αρέσει σε αυτόν τον τόσο «εχθρικό» για τους περισσότερους κόσμο; Και μετά: μα τί σημασία έχουν οι αναλύσεις. Καμμιά φορά στο λέει μια φωνή από πολύ βαθιά, τόσο βαθιά που αποκλείεται να σε γελάει. Και απλά ξέρεις. “Follow your heart” που έλεγε και η παλιά διαφήμιση του ουίσκυ.rnΑ, ναι…Ήμουν καλά. Μου άρεσε εκεί: στο σπήλαιο Κρυονερίδας, στο Βαφέ Αποκορώνου, στην Κρήτη.



rnΥ.Γ. 1 - Φωτογραφίες σπηλαίου: Γιάννης Κασαπάκης και http://thephotofreak.blogspot.com/

Υ.Γ. 2 – Προσπάθησα να βρω περισσότερες πληροφορίες για το σπήλαιο αλλά όλοι έλειπαν ή έφευγαν σε διακοπές, ελπίζω να επανέλθω. Αν εν τω μεταξύ κάποιος ξέρει κάτι, μπορεί να το προσθέσει.

Χρήστος Δ. ΤσατσαρώνηςrnΕξάρχεια, Αθήνα

Φίλε Χρήστο είναι πολύ ωραία η γραφή σου.
Ευχαριστούμε που μας ταξίδεψες τόσο ωραία σ' αυτή την απόμερη γωνιά της Κρήτης.
Και οι σκέψεις βέβαια τόσο γνώριμες..

Χρήστο,

Πολύ όμορφο "ταξιδάκι" στην αγαπημένη μου Κρήτη.

ΕΤΣΙ ΕΙΝΑΙ ΦΙΛΕ ΧΡΗΣΤΟ.....Η ΕΙΣΑΙ CAVER Η ΔΕΝ ΕΙΣΑΙ

ΒΑΣΙΚΑ ΑΥΤΟ ΗΘΕΛΕΣ ΝΑ ΜΑΘΕΙΣ.....ΑΝ ΣΟΥ ΒΑΣΤΑΕΙ ΑΚΟΜΗ, ΑΝ ΕΧΕΙΣ ΚΟΤΣΙΑ ΝΑ ΠΑΣ ΕΚΕΙ

ΠΟΥ ΟΙ ΚΟΙΝΟΙ ΘΝΗΤΟΙ ΔΕΝ ΤΟΛΜΟΥΝ.....ΕΣΤΩ ΚΑΙ ΜΟΝΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΥΤΟΠΕΠΟΙΘΗΣΗ ΤΟΥ ΡΙΣΚΟΥ

Βρέθηκαν τελικά, περισότερα στοιχεία για το σπήλαιο Κρυονερίδας Βαφέ. Στην προσπάθεια (βλ. περιγραφή που ακολουθεί) συμμετείχαν οι παρακάτω αναφερόμενοι τους οποίους ευχαριστούμε:

- το ιστολόγιο «http://thephotofreak.blogspot.com/» όπου βρέθηκαν οι δύο από τις φωτογραφίες που συνόδευαν την πρώτη δημοσίευση – ο συντάκτης μου απάντησε ότι δεν είχε άλλες ούτε είχε μπει στο σπήλαιο (για μία από τις δύο άλλες φωτογραφίες που βρέθηκαν στο Δίκτυο και υπήρχε το όνομα, αυτό δημοσιεύεται)
- αναζητώντας πληροφορίες στο Δίκτυο συνάντησα το όνομα της Κωνσταντίνας Αρετάκη, σπηλαιολόγου και καθηγήτριας Μέσης Εκπαίδευσης στην περιοχή που είχε υλοποιήσει εκπαιδευτικά προγράμματα σχετικά με τα σπήλαια. Επικοινωνήσαμε και η Κωνσταντίνα είπε πως είχε υλικό που θα μπορούσε να μου στείλει και με ενημέρωσε ότι υπάρχει και αναφορά στο βιβλίο του Αντώνη Πλυμάκη, «Σπήλαια των Χανίων» αλλά ζήτησε να επικοινωνήσω πάλι μαζί της προς το τέλος Ιουλίου, αφού έφευγε για την Αμερική, για το 15ο Παγκόσμιο Σπηλαιολογικό Συνέδριο.
- βρέθηκε στο αρχείο μου, μια αναφορά στο βιβλίο του Κου Πλυμάκη «50 χρόνια στα Χανιώτικα Σπήλαια» του Ε.Ο.Σ. Χανίων, το βιβλίο ζητήθηκε από τον speleotom, που φυσικά το είχε (σιγά μην δεν το είχε), αλλά έλειπε σε διακοπές και θα μου το έδινε με την επιστροφή.
- το αίτημα γνωστοποιήθηκε στον Ε.Ο.Σ. Χανίων, για αποστολή των σελίδων που αφορούσαν την Κρυονερίδα. Με μια εντυπωσιακή ανταπόκριση, οι φίλοι από τον Ε.Ο.Σ. μου ζήτησαν τη διεύθυνση μου, όπου μου έστειλαν άμεσα και δωρεάν (!) το παραπάνω βιβλίο, το βιβλίο «Σπήλαια στα Χανιά, Α’ τόμος», Αντώνη Γ. Πλυμάκη, έκδοση της νομαρχιακής αυτοδιοίκησης Χανίων, 2002, ISBN: 960-91609-0-5 και 960-91609-1-3 (σε αυτό υπάρχουν οι αναφορές στο σπήλαιο), το πολυσέλιδο περιοδικό του συλλόγου «Μαδάρες» και το DVD «Λευκά Όρη – Κύματα της Πέτρινης Θάλασσας».
- τέλος, επικοινώνησα τηλεφωνικά με τον Κο Πλυμάκη για να πάρω την άδεια του για αναδημοσίευση (όπως υποδεικνύεται στη σελ. 6 του βιβλίου), την οποία μας παραχώρησε ευγενικά.

Ιδού λοιπόν κείμενα και φωτογραφίες από το βιβλίο «Σπήλαια στα Χανιά, Α’ τόμος», Αντώνη Γ. Πλυμάκη, καθώς και τα εξώφυλλα των δύο βιβλίων:



«……………………

rnΗ Κρυονερίδα στο Bαφέ

O Βαφές είναι από τα χωριά τον Αποκόρωνα που διατηρεί το τοπικό χρώμα και οι δραστήριοι άνθρωποί του την παράδοση.rnΧτισμένο σε υψόμετρο 210 μ. απέχει από την πόλη των Χανίων 35 χιλιόμετρα. Το όνομα του προέρχεται από το επαγγελματικό Βαφέας όπως γράφεται στη Βενετσιάνικη απογραφή τον 1570.rnΤο 1881 αναφέρεται στον τότε δήμο Φρε με 700 κατοίκους και το 1900 στον ίδιο δήμο με 761. Το 1940 οι κάτοικοι ήταν 544, το 1981 μόνο 200. Σήμερα έμειναν περίπου 150 και υπάγεται στο νέο δήμο Κρυονερίδας.rnO Βαφές, όποτε η Κρήτη βρέθηκε υποδουλωμένη από ξένους κατακτητές, αποτελούσε ως εκ της θέσης τον, αλλά και της γενναιότητας και πατριωτισμού των κατοίκων του, ένα κομμάτι της αδούλωτης Κρητικής γης. Νότια τον χωριού και σε απόσταση 500 μέτρων απολήγει μια χαράδρα - φαράγγι που ξεκινά από τις Ρίζες των Λευκών Ορέων, το Λαγγό.rnΤο φαράγγι αυτό είναι κατάφυτο από κάθε λογής όμορφες πρασινάδες και στη δεξιά πλευρά του, στην κόγχη ενός σπήλιου βραχοσκεπής, είναι κτισμένο το εκκλησάκι τον Άη Γιάννη τον Ερημίτη όπου κάθε χρόνο στις 7 του Οκτώβρη πραγματοποιείται παραδοσιακό πανηγύρι. Λίγο πριν το εκκλησάκι και πάνω στο βράχο έχει φυτρώσει και έχει γιγαντωθεί μια τεράστια Συκομωρέα, ίσως η μοναδική στην Κρήτη.



Το σπήλιο

Στην απέναντι πλευρά και σε υψόμετρο 240 μ. διανοίγεται ένα μικρό σπήλιο αλλά με μεγάλη και τραγική ιστορία. H είσοδος είναι πολύ χαμηλή και για να περάσεις από αυτή πρέπει να συρθείς με την κοιλιά στο έδαφος. Μετά συναντούμε ένα μικρό προθάλαμο πέντε έξι μέτρων πλάτους απ' όπου κατερχόμεθα αριστερά και από ένα άλλο στένωμα περνάμε στον κύριο θάλαμο και αυτός όμως δεν είναι άνετος για παραμονή μακρά. 'Εχει διαστάσεις περ. 8x4 και ύψος οροφής από 1,60 μέχρι 2 μέτρα, και μοιάζει λίγο σαν λαξεμένος σε ορισμένα σημεία. Στο μέσο αριστερά υπάρχει το κενοτάφιο όπού διατηρούνται ακόμη μερικά από τα οστά των μαρτύρων της θυσίας τον 1821. Το σπήλαιο συνεχίζει στο βάθος με ένα άλλο θάλαμο πολύ χαμηλό διαστάσεων 12x10 και που το ύψος της οροφής δεν ξεπερνά τα 70 εκατοστά.rnΕκεί υπάρχει και η μικρή γούρνα με το κρύο νερό απ' όπου και η ονομασία του σπηλαίου. Δεξιά πάλι υπάρχει ένας χώρος μεγάλος αλλά με πολύ χαμηλή οροφή που είναι αδύνατο να παραμείνει άνθρωπος εκτός αν είναι ξαπλωμένος.



Το συνολικό μήκος είναι περίπου 30 μέτρα και δεν έχει φυσικό διάκοσμο. Εισερχόμενος σ' αυτόν τον ιερό χώρο και αναλογιζόμενος ότι εδώ στα ελάχιστα τετραγωνικά μέτρα έζησαν έστω και για λίγες μέρες, άνθρωποι, γυναίκες με μωρά παιδιά, ηλικιωμένοι και άλλοι, σε πιάνει δέος και ένα σφίξιμο στην καρδιά. Έμεινα για ώρες συγκλονισμένος όταν βγήκα για πρώτη φορά από το χώρο, σκεπτόμενος ποιες τραγικές στιγμές περνούσαν οι πρόγονοι μας κατά την Τουρκοκρατία για να αναγκαστούν να καταφεύγουν σε τέτοια απρόσιτα σημεία. Πώς τρέφονταν τα μωρά και οι ανήμποροι σ' αυτόν τον χώρο που για να χωρέσουν πολλοί θα ήταν υποχρεωμένοι να ευρίσκονται διαρκώς ξαπλωμένοι ή σκυφτοί. Μόνο αν μπεις μέσα σ' αυτό το χώρο μπορείς να καταλάβεις όλη την τραγικότητα και το δράμα που έζησαν αυτοί που κατάφυγαν εδώ. 'Εχω την εντύπωση ότι ίσως να υπήρχε τότε κάποια μεγαλύτερη είσοδος αριστερά γιατί μένεις με την απορία πως σύρθηκαν από την είσοδο γυναίκες με μωρά που αν τύχαινε να μην ήταν σωματικά λεπτές κινδύνευε και να «φρακάρουν» ακόμη εκεί.



Η θυσία

"- Ήντα' χεις καπετάνιο μουrn Παινέση ή Περαντώνη,rn- Παιδιά μ' έχουμε συφορές και γλέντια δε μας πρέπουν.rn- Σκλάβα πιάστ' η γυναίκα μουrnΣκλάβο και το παιδί μου. rnΚρούψαν τις οικογένειεςrnεις στην Κρυονερίδα. "

Και άλλες φορές τα γυναικόπαιδα του Βαφέ είχαν κρυφθεί στην Κρυονερίδα όταν οι Τούρκοι επέδραμαν στην περιοχή αλλά δεν είχαν ανακαλυφθεί από αυτούς.rnΤον Αύγουστο όμως του 1821 ο Οσμάν και ο Ρεσίτ Πασάς επικεφαλής τεραστίων δυνάμεων εισβάλουν από το Ρέθυμνο και απωθούν τους λίγους και σχεδόν άοπλους επαναστάτες στα στενά τον Αλμυρού. Τα όμορφα χωριά τον Αποκόρωνα καίγονται και οι επαναστάτες καταφεύγουν στα βουνά. Οι άγριοι επιδρομείς μπαίνουν και στον Βαφέ και τον βρίσκουν σχεδόν έρημο αφού οι άνδρες είχαν καταφύγει στα γύρω βουνά και ξεσπούν βάναυσα σε λίγους ανήμπορους γέρους και γριές πού τους δολοφονούν άγρια.rnΟι μανάδες με τα μικρά παιδιά πρόλαβαν και κατάφυγαν πάλι στην Κρυονερίδα πιστεύοντας ότι, όπως και τις άλλες φορές, δε θα τους ανακαλύψει ο Τούρκος. H παράδοση έχει διασώσει μερικές, ίσως διαφορετικές, ιστορίες, για τα γενόμενα. Μια από αυτές αναφέρει πως οι Τούρκοι εξανάγκασαν έναν γέρο που βρήκαν στο χωριό να τους ακολουθήσει. 'Οταν περνούσαν το Βαφιανό φαράγγι ο γέρος άκουσε κλάμα μωρού από το σπήλιο και έντρομος προσπάθησε να ειδοποιήσει τη μάνα του φωνάζοντας τραγουδιστά: «Κρούψε μάνα το παιδί σου μη χάσεις τη ζωή σου». 'Ομως η αδύνατη μάνα, κατά τη παράδοση, απάντησε στο γέρο: « Δε το κρούβω το παιδί μου και ας τη χάσω τη ζωή μου». O λαϊκός ριμαδώρος έγραψε ερωτηματικά: «Μάνα πως τόλμησες εσύ; Πως δέχτηκε η καρδιά σου; Ποια μοίρα σε ταλάνησε κι έχασες τη φιλιά σου, κι απόθανες απ' τον καπνό και έσβησε η λαλιά σου, αντάμα με το σπλάχνο σου σφιχτά στην αγκαλιά σου».rnΜέσα στο σπήλιο είχαν στριμωχτεί 130 με 140 γυναικόπαιδα με όσα από τα υπάρχοντα τους, τους ήταν απαραίτητα και για τρεις ημέρες οι βάρβαροι επιδρομείς, μετά την ανακάλυψη τον σπήλιου από το παραπάνω γεγονός, προσπαθούσαν να πείσουν τους έγκλειστούς να βγουν, να παραδοθούν. Με το καλό, με υποσχέσεις, ακόμη και με τη βία, αφού δε μπορούσαν να μπουν στο σπήλιο λόγω της στενής εισόδου τον και των 5-6 υπερασπιστών αντρών που λέγεται ότι υπήρχαν εκεί.rnΤότε οι βάρβαροι επιδρομείς συνέλαβαν ένα σατανικό σχέδιο. Μάζεψαν κατσιγάρους, χλωρά κλαδιά, θειάφι, κουρέλια και ό,τι άλλο μπορούσαν τα τοποθέτησαν στο στόμιο της σπηλιάς.rnΓια μια ακόμη φορά προσπάθησαν να πείσουν τους χριστιανούς να βγούνε αλλά και πάλι πήραν την ίδια απάντηση από αυτούς που γνώριζαν καλά τι τους περίμενε αν έβγαιναν. Το μαχαίρι τον Τούρκου, η ατίμωση, το σκλαβοπάζαρο. Προτίμησαν να πεθάνουν σφιχταγκαλιασμένοι με το φρικτό θάνατο της ασφυξίας από τους πυκνούς καπνούς της φωτιάς που έβαλαν οι Τούρκοι σε όλα αυτά που είχαν μαζέψει στην είσοδο.



«'Εμειναν και έγιναν βωμός,rnιερό προσκυνητάρι,rnτης λευτεριάς καντήλισμα,rnτον Αρκαδιού λυχνάρι,rnπου άναψε και ξέστραψεrnτη φλόγα τη μεγάληrnσαρανταπέντε χρόνια ύστεραrnτση Κρήτης το καμάρι».

Μια άλλη παράδοση αναφέρει πως τη σπηλιά τη βρήκανε Τούρκοι από ένα κουβάρι μαλλί που κρατούσε μια μάνα όταν μπήκε σ' αυτό κι είχε κατρακυλήσει έξω.rnΣε ορισμένες καταγραφές της θυσίας αναφέρεται πως από τον εξολοθρεμό γλίτωσαν μόνο ο Νικ.Κρασαδάκης, ο Μυλωνοφραγκιάς, μια νεαρή κοπέλα και τα οχτάχρονα παιδιά Ιωάννη Κουτσούδης και Ιωάννης Μπριτζολάκης που κατέφυγαν στα Λευκά 'Ορη. Ακόμη ότι οι ένοπλοι υπερασπιστές τον σπηλαίου ήταν οι: Αδελφοί Μαυρεδές, Γεώργιος Καπόκης, Δημ. Μπερές, Νικ. Γονδολάκης, Μυλωνοφραγκιάς και Ηλίας Παντερμάκης.rnΑναφέρεται επίσης πως όταν έφυγαν οι Τούρκοι και εισήλθαν στο σπήλαιο επιζώντες Βαφιανοί από την περιοχή αντίκρυσαν το φοβερό και τρομερό θέαμα των αποπνιγέντων. Μανάδες με τα παιδιά των αγκαλιά και την αγωνία ζωγραφισμένη στα πρόσωπά των. 'Ενα νεαρό ζευγάρι αρραβωνιασμένο που έφυγαν αγκαλιασμένοι και αυτοί και ακόμη μερικά δάχτυλα κομμένα προφανώς για να πάρουν οι δολοφόνοι τα δαχτυλίδια ή βέρες.rnΜέχρι τις αρχές τον περασμένου αιώνα συγγραφείς αναφέρουν πως είχαν ανεύρει αντικείμενα, ή θραύσματα από τα διάφορα είδη των μαρτύρων που είχαν μαζί τους όταν κατέφυγαν στο σπήλιο.rnΣήμερα μόνο μερικά από τα αγιασμένα οστά των μαρτύρων υπάρχουν μέσα στο σπήλιο, στο πρόχειρο κενοτάφιο και μερικά ακόμη στο εικοναστάσι, έξω από το σπήλιο, όπου μια μαρμάρινη πλάκα γράφει:

(Από μια σπίθα, από μικρή φωτιά μεγάλη εγίνη)rnΕις αυτό εδώ το σπήλαιον της Κρνονερίδαςrnοι Ρεσίτ και Οσμάν πασάδεςrnτην 9/21 Αυγούστου 1821rnαπέπνιξαν 130 άνδρες και γυναικόπαιδα του Βαφέrnχριστιανούς φεύγοντας την Τουρκικήν επιδρομήνrnμετά τριήμερον γενναίαν αντίστασινrnΕις αιώνια μνήμην των ηρωικών θυμάτωνrnη κοινότης Βαφέ ενετοίχισε κατ' Αύγουστον 1938).



H πρώτη οργανωμένη επίσκεψη - προσκύνημα στο σπήλαιο πραγματοποιήθηκε την 11-10-1931 από τον ορειβατικό σύλλογο Χανίων. Επίσης την 22-8-1971 πραγματοποιήθηκε η επιμνημόσυνη τελετή στο σπήλαιο από την Σπηλαιολογική Ομάδα των Χανίων μαζί με την τότε κοινότητα.rnΤα τελευταία χρόνια, μια μέρα τον Αυγούστου, όσοι άνθρωποι απόμειναν στον Βαφέ αλλά και οι άλλοι, αυτοί πού έχουν φύγει από το χωριό, μα και πολλοί άλλοι Κρητικοί, έρχονται εδώ για να τιμήσουν τους ήρωες και μάρτυρες προγόνους των. Μετά την δημιουργίαν των νέων δήμων την εκδήλωση ανέλαβε ο δήμος Κρνονερίδας και ο σύλλογος Βαφιανών Αττικής «Κρνονερίδα». Τελείται Θεία Λειτουργία στο εκκλησάκι τον ερημίτη και μετά επιμνημόσυνη δέηση και σχετικές ομιλίες για το γεγονός στην είσοδο τον σπήλιου, και κάποιο κέρασμα κάτω, στην παραδοσιακή ταβέρνα τον χωριού.rnΣτον εορτασμό τον Αυγ. 2001 είχε ήδη διαμορφωθεί το μονοπάτι των 450 μέτρων μήκους ως το σπήλαιο και είχε αναπλαστεί ο χώρος με καθιστικό, νερό βρυσικό κ.λ.π., με μέριμνα του δήμου Κρυονερίδας.rnΤελειώνω με τη Ρίμα για την Κρυονερίδα τον Γιάννη Παντερμάκη (Παντερμογιάννη)

Κοντά σιμά εις το Βαφέrnσ' ένα μικρό φαράγγιrnεχώνονταν οι Βαφιανοίrnσαν ήτονε ανάγκη.

Στο σπήλιο ετρυπώνανεrnεις την Κρυονερίδαrnπως θα γλιτώσουν των Τούρκωνrnείχανε μια ελπίδα.

Και μια βολά ακούσανεrnπάλι εκειά τρυπωμένοιrnγιατί ήτανε επανάστασηrnπάλι ξεκινημένη.

'Ενα μικιό που' κλαιγεrnστου σπήλιου το κουτούκιrnεγίνηκε η γι' αφορμήrnκι εβρίκασι τζοι Τούρκοι.

Γροικά απου' τσι «Τρουλωτούς»rnγεις Βαφιανούς Λυράρηςrnκι εφώναζε τραγουδιστάrnνα πάρουνε χαμπάρι.

«Αν θέλεις κακομοίρα μουrnγκρούψε το, το παιδί σουrnγια θα' ναι αιτία να χαθείςrnκι εσύ κ' οι χωριανοί σου».

«Μάνα είμαι» λέει «δε μπορώ»rnνα γκρούψω το παιδί μουrnδεν νταγιαντώ ετσά λοήςrnδε το βαστά η ψυχή μου».

Κι οι Τούρκοι εγροίκουν το παιδίrnκι εβρήκανε το Σπήλιοrnκαι δεν αφήκαν Βαφιανόrnνα ξαναϊδεί τον ήλιο.

Στο σπήλιο από' ξω ήσανεrnτρεις άντρες ντουφεκάδεςrnλέπαν τα γυναικόπαιδαrnαπό τσι Τουρκαλάδες.

Τρεις μέρες τονε λέγασιrnγια να παραδοθούσιrnμα κείνοι τονε λέγασιrnκαλιά να σκοτωθούσι.

Δεν ήτονε μική δουλειάrnλογιασετέντο τάξεrnμέσα στο σπήλιο εγκρούψανεrnτρακόσιους και δεκάξε.

rnΑνάψανε χλωρά κλαδιάrnκούτσουρους λαδωμένουςrnκαι γκρούψανε τσι με καπνόrnτσ' ανθρώπους τσι καημένους.

Επαίξαν και μια μαχαιρέrnστ' Αγιου την εικόναrnφαίνεται και θα φαίνεταιrnσε ούλο τον αιώνα.

Αυτός o σπήλιος του Βαφέrnο αιματοβαμμένοςrnθ'ακούγεται ηρωικόςrnκαι καθαγιασμένος.

Το αίμα εγουργούθιασεrnστου σπήλιου την γωνίαrnΆγια να’ναι τα κόκαλαrnκι η μνήμη αιωνία.

rn…………………..»

Χρήστος Δ. ΤσατσαρώνηςrnΕξάρχεια, Αθήνα