Το μεγαλείον της φύσεως εν τη αγριότητι αυτής
Πηγή κειμένου το κεφάλαιο "Τα σπήλαια της Μάνης" από το βιβλίο "Λακωνικά Περίεργα" της Ευαγγελίας Κ. Καπετανάκου, έκδοσις δευτέρα, εν Αθήναις 1909 και Α' αναστατική έκδοση από τις εκδόσεις Πελασγός (www.hellasbooks.gr, thl. 210 6440021) το Μάρτιο του 2001 (ISBN 960-522-126-8).
……………..
Δια τούτο απατώνται οι φρονούντες, ότι αι φυσικαί καλλοναί ευρίσκονται κυρίως εις τους ευφόρους και καταρρύτους τόπους, εις την ημερότητα των εσπαρμένων αγρών και των θαλερών κήπων. Η φύσις είναι αγρία, η ουσιώδης ιδιότης αυτής είνε η αγριότης, ώστε εν τη αγριότητι αυτής έγκειται η καλλονή και το μεγαλείον της.
Θέλεις να θαυμάσεις την φύσιν; Βλέπε αυτήν όλως αμιγή της ανθρωπίνης τέχνης και διορθώσεως. Εντός των κρημνών τούτων υπάρχουν πολυάριθμα σπήλαια. Και μερικά μεν εξ’ αυτών είναι αβαθή, μόλις διανοιγόμενα δίκην πελωρίων κλιβάνων ή χαινόντων στομάτων θηρίων υπερφυσικών επί της προσόψεως των κρημνών, άλλα δε είναι βαθύτατα, εισχωρούντα εντός της γης εις ανεξερεύνητον βάθος. Τα τελευταία ταύτα είνε κατά το πλείστον θησαυροφυλάκια μυριάδων καλλιτεχνικωτάτων σταλακτιτών, την καλλονήν των οποίων κατωτέρω θα περιγράψωμεν.
Αλλά προ τούτου ανάγκη να εξερευνήσωμεν την ιστορίαν των σπηλαίων της Μάνης, να συμβουλευθώμεν την παράδοσιν και να εξετάσωμεν τους μύθους, οίτινες αναφέρονται εις τινά εξ αυτών.
Η νεοελληνική μυθολογία, θυγάτηρ γνησία της αρχαίας, παραδέχεται ότι τα σπήλαια κατοικούνται από Νεράιδες και Στρίγγλες, αι οποίαι δεν είνε άλλο τι ή λείψανα της αρχαίας ελληνικής πολυθεΐας.
Εν εκ των πλησίον της Αρεοπόλεως σπηλαίων λέγεται Καλαμάκι. Τούτο φαίνεται θα ήτο κατοικία, τις οίδε πότε, τοιούτων μυθολογικών όντων, ως δηλοί η παροιμία «Στρίγγλα του Καλαμακίου», η λεγομένη υπό των κατοίκων της Μάνης προς χαρακτηρισμόν γυναικός κακής και διεστραμμένης. Εξ’ άλλου δε η παράδοσις, η άγραφος αύτη ιστορία, αναφέρει πολλά περί των σπηλαίων, ων τα πλοίστα αληθή. Κατά την παράδοσιν προ του σπηλαίου του Μπάλιαρη, πλησίον του ανωτέρου ρηθέντος κειμένου, εγκατελείφθη υπό παραπλεύσαντος πλοίου η ηγεμονικής καταγωγής κόρη, την οποία ευρών ενυμφεύθη ο αρχηγέτης της οικογένειας των Μαυρομιχαλών. Εις εν άλλο παρά την Καρδαμύλην σπήλαιον συνέβη άλλοτε δράμα, του οποίου η διήγησις θα εμποιή πάντοτε την αυτήν φρίκην, όσος και αν παρέλθη χρόνος. Το σπήλαιον αυτό συγκοινωνεί μετά του έξω κόσμου, αφ’ ενός δια της παραλίας εισόδου του και αφετέρου δια βαράθρου ηνεωγμένου επί ράχεως ενός των υπερκειμένων βουνών. Δια του σπηλαίου τούτου ρέει ποταμός, του οποίου ο ρόχθος ακούεται και μέχρι του στομίου του βαράθρου.
Κάποιος εκ των εγχωρίων ποιμένων είχε μπιστικό μικρόν παίδα. Ούτος κάποτε κάποτε κατήρχετο από των βουνών, όπου έβοσκε τα πρόβατα του κυρίου του, και επεσκέπτετο τη μητέρα του κατοικούσα εις τι εκ των παρά την Καρδαμύλην χωρίων. Ο μικρός βοσκός δεν είχεν άλλον τι, εκτός της μητρός του εις τον κόσμον και δια τούτο την υπερηγάπα. Τα πρόβατα έβοσκε συνήθως περί το βάραθρον, συνέπεσε δε κάποτε να πέση εντός αυτού εν εκ των αρνίων. Όταν ο βοσκός μετά το συμβάν τούτον επεσκέφθη τη μητέρα του, έμαθε παρ’ αυτής, ότι το κρημνησθέν αρνίον περιήλθε εις τας χείρας της, διότι ο υπόγειος ποταμός εξήγαγεν αυτό εις το στόμιον του σπηλαίου, όπου αυτή συνέπεσε κατ’ εκείνην τη στιγμήν να πλύνη.
Ο βοσκός εξελθών της οικίας του έλαβε την άγουσαν προς τα όρη. Καθ’ οδόν εσκέφθη, ότι δεν ήτον άσχημον ν’ αποστέλλη προς τη μητέρα του από καιρού εις καιρόν δια του υπογείου ποταμού από κανέν’ αρνάκι. Η ιδέα τω εφάνη καλή και την έβαλεν εις ενέργειαν. Γνωρίζων την ημέραν καθ’ ήν η μήτηρ του μετέβαινεν εις το στόμιον του σπηλαίου δια να πλύνη, έσφαζε εν αρνίον, το εδίπλωνεν εις το δέρμα του και το έρριπτεν εις το βάραθρον, ο δε ποταμός, πιστός εκτελεστής της εντολής του, το εκόμιζεν εις την μητέρα του.
Αλλ’ ο κύριος του ποιμνίου ενόησεν, ότι τούτο ωλιγόστευε. Ενεδρεύσας λοιπόν ανεκάλυψε τα συμβαίνοντα και κατέλαβε τον βοσκόν ετοιμαζόμενον να ρίψη εις το βάραθρον το αρνίον. Επειδή δε ήτο άνθρωπος βίαιος και αγροίκος, τόσον εξεμάνη, ώστε συλλαβών τον μικρόν τον έρριψε μαζύ με το αρνίον εις το βάραθρον! Ο υπόγειος ποταμός έφερε και τα δύο, το μεν σφαγμένον, το δε πνιγμένον εις την γυναίκα αναμένουσα το δώρον εις το στόμιο του σπηλαίου. Επί τω απροσδοκήτω θεάματι παρεφρόνησεν η δυστυχής και ριφθείσα εις τα ύδατα επνίγη.
Εις όλα σχεδόν τα σπήλαια της Μάνης παρατηρούνται ίχνη χειροποιήτων τειχών. Κατά πάσαν πιθανότητα κατά τους μαύρους χρόνους της δουλείας και της πειρατείας οι κατά τα παράλια οικούντες είχον οχυρώσει εν είδει ακροπόλεων τα υψηλότερα εξ αυτών, εις τα οποία εν ώρα κινδύνου κατέφευγον αναρριχόμενοι δια πασσάλων εμπεπηγμένων επί της κατατομής του κρημνού. Τοιούτο τι σημαίνει και το ακόλουθον δημώδες εν Μάνη δίστιχον:
Επέρασα στου Μπάλιαρη και πήγα στην Χιουτάρα
που ειν’ τα διαστοπάλουκα σαράντ’ αράδα αράδα.
Τα πλείστα εκ των σπηλαίων έχουν ωραία νερά σταλακτά, διαυγέστατα και ελαφρότατα. Δια τούτο καθόλου παράδοξον η ζωηρά φαντασία του λαού από τα πράγματι αθάνατα νερά των σπηλαίων να έλαβε την αφορμήν και την έμπνευσιν προς δημιουργίαν των τόσο ωραίων μύθων περί του αθάνατου νερού.
Εν εκ των περιεργοτέρων, τα οποία δύναται να παρατηρήσει κανείς εις τα σπήλαια της Μάνης, είνε και τούτο: το ότι δηλ. ευρίσκει εν αυτοίς και ιδίως εις τας εισόδους των τεμάχια βράχων συσσωματωμένα αναποσπάστως με ανθρώπινα οστά, ως εάν εχύθησαν μαζύ εις το αυτό χωνευτήριον υπό των χειρών του δημιουργού! Εις τα βάθη δε των σπηλαίων, εκεί εις τα έγκατα της γης, ουχί σπανίως ευρίσκονται άρτιοι σκελετοί ανθρώπων, τις οίδε κατά ποίους φοβερούς χρόνους αποκλεισθέντων και αποθανόντων αυτόθι ή εισελθόντων άλλοτε με σκοπόν εξερευνήσεως των σπηλαίων και απολεσάντων την οδόν της εξόδου εις τους λαβυρινθώδεις διαδρόμους των.
Κατά τη σημερινήν εποχή ολίγοι είναι εκείνοι, οίτινες εξηρεύνησαν τα σπήλαια της Μάνης ένεκα της δυσκολίας, ην παρέχει η εις αυτά είσοδος και ένεκα του κινδύνου του προμαρτούντος εις τοιαύτην επιχείρησιν. Το ωραιότερον δε των εξερευνηθέντων είνε το σπήλαιον του Δειρού πλήρες θαυμασίων σταλακτιτών.
……………………..
Χρήστος Δ. Τσατσαρώνης
Εξάρχεια, Αθήνα